Na uitgebreid overleg met de Rijksdienst voor Monumentenzorg hebben we op 11 september
besloten de artikel 3 procedure voor het behoud van de mortierbunker te starten.
Wij zijn ons er terdege van bewust dat een dergelijke aanvraag moet voldoen aan de gestelde voorwaarden.
Als stichting Bunkerbehoud hebben we edoch geen ander motief dan datgene wat in onze naam staat.
We gaan hier voor behoud van een uiterst zeldzaam, nationaal en internationaal beschreven, topmonument.
Onze brief:

RDMZ
Postbus 1001
3700 BA Zeist

Geachte staatssecretaris,

Bij deze vragen wij o.g.v. de Monumentenwet 1988 de status van rijksmonument aan voor een bunker gelegen langs de Oude Rijksweg in Breskens (Zeeuws-Vlaanderen). De bunker is een zeldzame gevechtsbunker (type 633) voor een automatische mortierwerper met een kaliber van 5cm, die slechts op strategisch zeer belangrijke locaties mocht worden gebouwd. Van de 10 gebouwde bunkers van dit type in Nederland resteren er slechts twee. Dit maakt de bunker in Breskens zeer zeldzaam tot uniek. Ook in internationaal verband is de bunker zeldzaam en wordt als zodanig beschreven in de literatuur. De bunker bezit om deze reden toonaangevende cultuurhistorische en architectonische waarden van algemeen belang.

Op dinsdag 7 september 2004 is aannemingsbedrijf Vermeulen uit Breskens gestart met de sloop van bovengenoemde mortierbunker. Echter, door een vormfout in de sloopaanvraag werd formeel geen vergunning verleend. In verband met deze vormfout zijn de sloopwerkzaamheden op ons verzoek stop gezet. De inmiddels uitgevoerde sloopwerkzaamheden hebben ertoe geleid dat over de totale lengte van de 2m dikke achterwand 1m van de bunker is afgeschaafd. Echter, deze schade kan ons inziens gerepareerd worden en vormt als zodanig geen ernstige aantasting of vernietiging van de waarde van de bunker.

Teneinde een officiële status voor de bunker te krijgen, heeft onze stichting inmiddels een verzoek bij de gemeente Sluis ingediend voor verlening van een gemeentelijke monumentenstatus. Echter, ondanks dat de sloop is stilgelegd, blijft er sprake van een concrete bedreiging voor het voorbestaan van het object. De gemeente heeft inmiddels de aannemer gevraagd alsnog een sloopvergunning voor bovengenoemde bunker aan te vragen.

Op grond van onze statuten claimt onze stichting in bovenstaand verzoek belanghebbende te zijn. Hiervoor verwijzen wij naar onze eerdere aanvraag voor de monumentenstaus van het Landfront Vlissingen, waarbij wij u onze statuten hebben doen toekomen. Ter voldoening aan uw 10-puntenlijst zijn bij deze brief een historische schets, een objectbeschrijving, een fotoreportage, alsmede kadastraal materiaal bijgesloten.

In afwachting van uw besluit,

Hoogachtend,
namens de Stichting Bunkerbehoud,

Bijlage 1. Historische schets: de vesting Breskens en Steunpunt Zuid (Stützpunkt Süd)

Achtergrond:

In Zeeuws-Vlaanderen resteren circa 24 bunkers, gebouwd als onderdeel van de Atlantikwall. Deze verdedigingslinie werd in de Tweede Wereldoorlog door de Duitse overheerser aangelegd vanaf de Noordkaap in Noorwegen tot de Frans-Spaanse grens bij de Golf van Biskaye. Een militaire bezetting van Vlissingen en Breskens kon zorgen voor de afsluiting van de Westerschelde om zo de toegang tot de wereldhaven Antwerpen onmogelijk te maken. Om de verdediging te optimaliseren werd de monding van de Westerschelde onder èèn commando geplaatst. Zodoende ressorteerde Walcheren, de beide Bevelanden en Zeeuws-Vlaanderen als enig Nederlands grondgebied onder het 15e Leger. Ondanks een eerste planning om de monding van de rivier tot èèn kern uit te bouwen werd door tijdsdruk voor de opzet van twee verschillende structuren gekozen. Zo werd Breskens de rol van Stützpunkgruppe toebedeeld. Deze cluster van steunpunten moest in 1942 worden opgebouwd als een zogenaamd Panzerstützpunkt. Dit betekende dat de wapenopstellingen van de gevechtsbunkers zouden worden uitgerust met hoogwaardige pantserstalen elementen zoals koepels en schilden. Bouwelementen die gezien de materiaalschaarste slechts op uiterst strategische locaties mochten worden toegepast. De hoge concentratie van deze bunkers op een relatief klein oppervlak onderstreept de positie van de dorp in de Duitse verdediging en moest de haven van Breskens en de monding van de Westerschelde langdurig kunnen verdedigen.

Een van de belangrijkste bunkerensembles van de verdediging van Breskens was het Stützpunkt Süd aan de Oude rijksweg. Dit steunpunt maakte deel uit van het Landfront van Breskens, dat in tegenstelling tot uitbouw van het Vlissingse Landfront niet primair als linie, maar in de vorm van een stelling met een rondomverdediging is uitgebouwd. In het steunpunt werden naast enkele bomvrije mitrailleurbunkers met pantserplaten (type 630) tevens een uiterst zeldzame dubbele kazemat voor antitankgeschut (type 642) en een mitrailleuropstelling in een koepel (112neu) gebouwd. De spil van de verdediging werd gevormd door een mortierbunker met pantserstalen koepel (type 633), die centraal in de stelling was gelegen. De centrale ligging van de mortierwerper maakt het mogelijk het gehele steunpunt, alsmede het voorveld in samenhang met de mitrailleurkazematten onder vuur te nemen. De hoge concentratie van gevechtsbunkers voorzag in veel overlappende schootsvelden waardoor een verdichting van de verdediging ontstond. Deze verdichting werd nog verder uitgebouwd door de plaatsing van vele kleinere semi-permanente veldwerken. Deze werden dusdanig gepositioneerd dat zij de blinde hoeken van de overige vestingwerken beschermden.

Een dergelijke verdichting van de verdediging is slechts te vinden in Panzerstützpunkte of Kernwerke, waarvan er in Nederland geen samenhangende voorbeelden meer aanwezig zijn. Een uitzondering hierop is het voormalig Stützpunkt Süd in Breskens waar dit karakter heden ten dagen nog goed te zien is. Zo is nog duidelijk herkenbaar de samenhang van de mortierbunker achter de hoofdverdedigingslinie met de gevechtskazematten voor mitrailleur en antitankgeschut in de voorste linie. Naast dat deze bunkers typologisch haast allen zeer zeldzaam zijn vormen de aanwezigheid van antitankgrachten en versperringen een nog betere visualisering van het geheel.

Concluderend:

Heden ten dagen is de compositie van het Stützpunkt Süd nog het enige grotendeels intacte Panzerstützpunkt dat in Nederland resteert. De waarde van de compositie wordt versterkt door het feit dat op enige kilometers afstand aan de noordelijke mondingsoever van de Westerschelde het grotendeels intact gebleven Landfront van Vlissingen ligt. Hiermee is er zowel op de noordelijke en zuidelijke mondingsoever van de Westerschelde ieder een toonaangevend en haast intact voorbeeld van de twee door de Duitsers toegepaste Landfront-structuren. Verder is de mortierbunker van het type 633 de enige nog resterende granaatwerper in een Landfront binnen de Atlantikwall en vormt zij samen met een tweede 633 in Vlissingen het laatste stel 633s in Nederland. Echter, de bunker in Vlissingen is geheel onder het maaiveld weggewerkt en ligt in een zeewering. Dit object kan naar grote waarschijnlijkheid nimmer zichtbaar gemaakt worden.

NB) Ook in de internationale literatuur op het gebied van vestingbouw wordt het Stützpunkt Süd aangeduid als een complex met bijzondere waarden. Hierbij wordt nadrukkelijk een de zeldzaamheid van de mortierbunker van het type 633 benadrukt. Zie hiervoor:

- Rolf, R. en P. Saal (1986), Fortress Europe, Airlife Publishing Ltd.
- Phillipart, Frank en Dirk Peeters (2004). De Atlantikwall: van Willemstad tot de Somme, Een gids langs de Duitser verdedigingslinie van de Tweede Wereldoorlog, Uitgeverij Lannoo (zie: pagina 78)

Bijlage 2. Objectbeschrijving en waardering:

Objectbeschrijving:

- Ligging: Oude Rijksweg 27, 4511 HW Breskens (binnen de bebouwde kom)
- Kadastraal: Gemeente Oostburg, sectie EB, perceelnummer 2307
- Aanduiding: Regelbau 633, Stand für M19; gewapend betonnen gevechtskazemat
voor een 5cm mortierwerper
- Registratienummer: Breskens 01-I- 27 (zichtbaar in ingang)
- Afmetingen: 16,3 x 13,3 m
- Kenmerken: Buitenwanden en dekkingen bestaan uit 2m gewapend beton. Binnenmuren
80cm gewapend beton. Bouwvolume: ca. 900 m3. Gevechtsopstelling (42)
bestaat uit een zeldzame pantserstalen koepel van het type 424P01,
Panzerturm für M19 met een dikte van 25cm en een gewicht van 39 ton. De
bunker is in goede conditie bewaard gebleven. In de bunker bevinden zich nog
verschillende teksten. O.a. het Duitse registratienummer in de toegang (zie boven) en een spreuk op de oostelijke wand van de munitieruimte (4) die luidt:
Kampfgemeinschaft erfordert Kameradschaft. Sie bewährt sich besonders in Not und Gefahr
Sloopwerk: Sloopwerkzaamheden in september 2004 hebben geleidt tot beschadigingen
aan de blinde muren van de bunker in de west,-zuid en noordgevel van de
bunker. Ingangspartij, gevechtsopstelling, alsmede de tobruk-opstelling in de zijn intact.
- Fotorestrictie: geen, zie fotobijlage

- Eigendom: Het object is eigendom van de Algemene Woningstichting Zeeuwsch Vlaanderen, postbus 128, 4510 AC Breskens.

Waardering:

De mortierbunker van het type 633 is van algemeen belang. Het object heeft cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van een culturele en geografische ontwikkeling, namelijk de Duitse bezetting en de daaropvolgende versterking en verdediging van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bouw van de Atlantikwall. Het object is als zodanig een belangrijk document van de militaire geschiedenis. Het is architectuur- en bouwhistorisch van belang wegens het bijzondere materiaalgebruik en de toepassing van moderne materialen en technieken, met name in de verwerking van gewapend beton en pantserstalen onderdelen. Het is ook van belang voor de typologische ontwikkeling van diverse verdedigingsobjecten en structuren inzake de Atlantikwall in Nederland, alsmede van de Atlantikwall in haar internationale context. Hier gaat het om een Landfront-compositie, uitgebouwd in een steunpunt met een rondom verdediging als tegenhanger van het lineaire Landfront van Vlissingen. De mortierbunker vormt binnen deze compositie de centrale spil van de verdediging.
De bunker is typologisch zeer zeldzaam tot uniek en heeft in samenhang met de overige bunkers van het Steunpunt Zuid (Stützpunkt Süd) een ensemblewaarde als essentieel onderdeel van een groter geheel. Enerzijds als onderdeel van het Landfront van de Stützpunktgruppe Breskens en anderzijds als onderdeel van de Atlantikwall zoals aangelegd in Nederland. (in de vooravond van de geallieerde invasie in West-Europa).
Doordat de bunker een essentieel onderdeel uitmaakt van de Duitse verdediging van Breskens gedurende de Tweede Wereldoorlog is het tevens een belangrijk (structurerend) onderdeel van het dorp dat als militair landschap cultuurhistorisch van belang is. Immers, teneinde de verdediging van Breskens uit te schakelen werd het dorp zwaar gebombardeerd met als gevolg dat het dorp bijna volledig werd vernietigd en er enkele honderden burgerslachtoffers te betreuren waren. De bunkers is daarmee een van de laatste tastbare vestingbouwkundige relicten uit een voor Zuid-West Nederland zo bepalende periode.