Optiek voor de bewaking van het directe gevechtsveld.

Algemeen
In de Atlantikwall hebben alle gevechtsbunkers een verdedigende taak. Ze maken deel uit van een statisch geheel, waarbij de samenhang de gevechtskracht versterkt. De wapens, zoals de mitrailleurs en de antitankanonnen, stonden goed beschermd achter pantserplaten of in pantserkoepels opgesteld. In de meeste gevallen kon het wapen vuur uitbrengen zonder dat de gasdichtheid van de bunker werd aangetast. De bemanning profiteerde van deze bescherming, maar ondervond tevens een groot nadeel. De geslotenheid veroorzaakte grote hinder bij het observeren van de omgeving en maakte het richten van de wapens onmogelijk. Ook hier bracht Duits optiek de oplossing. Dit artikel gaat niet over de periscopen zoals ze in onze observatiebunkers van het type 143 gebruikt werden.
De commandant van de gevechtsbunker had behoefte aan een goed zicht op de gehele omgeving, waarbij het wat verderaf gelegen terrein zijn prioriteit had. Ook moest hij beslissen welke doelen direct de grootste dreiging vormden en hij gaf deze doelen door aan de bemanning van de wapenopstellingen in zijn eigen bunker en stemde af met de buren.
De optiek voor de commandant was de periscoop, een Panzer Rundblick Fernrohr of een Sehrohr, waarmee hij centraal vanuit de bunker een 360° horizontaal gezichtsveld had. Middels de verstelbare spiegel in de kop was een verticale kijkhoogte van plus en min 15° in te stellen. Het vizier met 'strich' indeling maakte afstandsmeting mogelijk. Dit soort periscopen stak via een gepantserde doorvoer uit het betondak of stonden centraal opgesteld in de pantserkoepel.
De schutters en hun helpers hadden behoefte aan een kijker die een breder deel van hun schootsveld in èèn blik kon overzien. Direct naast het wapen of tussen twee wapens in, was daartoe een hoekkijker aangebracht, een Panzer Beobachtungs Winkel Fernrohr, waarmee door de beschermende pantserplaat of koepelwand naar buiten gekeken kon worden. Het vizier is eveneens in 'strich' uitgevoerd en de kop aan het uiteinde ervan kon 180 graden horizontaal verdraaid worden. Ter bescherming aan de buitenzijde, was de hoekkijker gemonteerd in een gepantserde buis, een 'snaveltje'. De gleuf daarin geeft voldoende ruimte voor een goed zicht. Deze kijkers zijn gemaakt in een veelheid aan types, want niet iedere plaat of koepelwand heeft dezelfde dikte. De hoekkijkers werden waarschijnlijk bemand door de hulpschutter tevens lader.

De schutter zelf had een optiek nodig dat het doel direct in zicht kon nemen en hem daarbij de benodigde afstandsgegevens en de vooraf ingestelde markeringen in het veld liet zien. Dit optisch vizier, Panzer Ziel Fernrohr, was direct op het wapen gemonteerd, draaide dus mee en vormde zo het oog van de schutter.
Al de genoemde optiek was voorzien van een verende hoofdsteun, die ervoor zorgde dat bij duisternis en wanneer er geen 'hoofd' voor de kijker zat, er geen licht van binnen naar buiten kon uittreden. Bij nacht zorgde een kleine lamp in een kabelset voor een regelbaar tegenlicht voor de kruisdraden van het vizier. Al deze kijkers hadden èèn oculair, er werd met èèn oog gekeken.

De Pz.Rbl.F.5a
Zowel in de literatuur als in de aanbiedingen van Duits optiek op veilingen, zoals Ebay, treedt vaak de verwarring op met betrekking tot het begrip Panzer. Met de' Panzer' wordt altijd de Duitse tank bedoeld, maar er bestaat wel degelijk verschil in de optiek gebruikt in tanks en de optiek gebruikt in bunkers. Veel Duits optiek is tijdens de oorlog door onze bevrijders gratis naar Amerika en Engeland verscheept. Probeer de 3e generatie verkopers van 'ons' erfgoed nu, maar eens duidelijk te maken dat een Pz.B.W.F 8 helemaal niets te maken heeft met een tank uit Rommel's Afrikakorps. Deze (bewuste?) verwarring drijft de prijs helaas omhoog.



De periscoop
Voor bunkertoepassingen waren er twee soorten. In de mitrailleurkoepels, zoals de 6-Schartenturm, was centraal een glijbuis aangebracht. Aan deze buis hing de periscoop die zo wel of niet door het centrale gat van het koepeldak kon worden gestoken. De Panzer Rundblick Fernrohr bestaat in diverse varianten waarvan de Pz.Rbl.F.2 en 5a het meest gebruikt zijn. De versterking is 5 maal en het gezichtsveld is 14°. Verschillende losse zonnefilters regelden de lichtsterkte. Met name de kijkers uit de jaren 30, die voor een groot deel uit messing bestaan, zijn zwaar, zo'n 30 kg.
We hebben de Pz.Rbl.F.5a links op de foto op bruikleen van een van de donateurs.


De bekendste kijker die door het betondak heen stak is de Sehrohr 9. Voor gebruik in bunkers, gebouwd in 'A', met een dakdikte van 3,5 meter, was een verlengstuk aanwezig. De periscoop stond op een eenvoudig onderstel, Sehrohrgestell 655S3 en werd ook gebruikt voor algemene observatiedoeleinden in veel bunkertypes zonder gevechtsfunctie. De doorvoer door het dak kon van binnenuit gasdicht worden afgesloten, was aan de buitenzijde gepantserd en soms afsluitbaar met een draaibare pantserklep. De versterkingsfactor was 2,5 bij een gezichtsveld van 15o. De S.R.9 is de meest gebruikte bunkerperiscoop. Een dergelijke kijker zit (nog) niet in onze collectie.
Op tactisch belangrijke posities was een kleine reserve periscoop aanwezig. Deze Sehrohr 4(a), 2,5 x 15°, paste in de meeste centrale koepelopeningen, zelfs in die van de observatiekoepels.

De hoekkijker
Dit type kijker werd in de directe schootsrichting van de hoofdbewapening geplaatst. Daartoe zat hij in de pantserplaat of stak hij door de koepelwand. De varianten ondervangen het dikteverschil van het pantser. Optisch: 2,5 x 19°.
De stichting bezit nu:
-- Pz.B.W.F. 12  12 cm
-- Pz.B.W.F. 9    20 cm
-- Pz.B.W.F. 8    25 cm
-- Pz.B.W.F. 7    32 cm
Er zijn meer varianten voor andere diktes.


Dit is de langste versie, de PzBWF 7.

Het optisch vizier
Deze kijker zat op het wapen gemonteerd en gebruikte de opening in het pantserdeel van het wapen. Voor de mitrailleurs van het type MG 34 bestond een speciale affuit waarin het wapen met de kijker in een halve bol waren gemonteerd. Deze bol, Kugellafette, paste in de uitsparing van de koepel of de plaat. In een 6-Schartenturm waren voor twee mitrailleurs, zes openingen, Schartes beschikbaar. De niet gebruikte openingen waren afgesloten met een Kugelverschluß. Een bekende variant van de Panzer Ziel Fernrohr is de Pz.Z.F.1. Aangezien de Kugellafettes ook in tanks en andere voertuigen gebruikt werden, is dit soort optiek erg gewild en dus duur.


De Pz.Z.F.1 met de MG34 samen in een Kugellafette.


Het gat boven is voor de kijker.

(Peter De Laet en Lenco van der Weel)